Từ Kauṭhāra cho đến Kut Cham
Từ Kauṭhāra cho đến Kut Cham
Như đã viết trong bài trước, Kauṭhāra là thánh địa vĩnh hằng, nơi linh hồn sau khi rời khỏi thân xác sẽ phải trải qua một hành trình trở về với cái bản thể trường tồn vĩnh hằng nơi đất mẹ, cái bào linh thiêng, nơi sự sống vĩnh hằng.
Kauṭhāra không chỉ là địa danh hay khái niệm thông thường, mà là ký ức của cả một thế giới quan.
Ngày nay, trong đời sống người Chăm Ahier ở Ninh Thuận và Bình Thuận, tồn tại một khái niệm đặc biệt khác: đó là Kut.
Kut thường được hiểu đơn giản là nơi quy tụ và thờ cúng tổ tiên đã khuất theo chế độ mẫu hệ. Nhưng cách hiểu ấy quá hẹp và chưa phản ánh được chiều sâu của tư tưởng Cham cổ.
Bởi Kut không chỉ là nơi quy tụ và thờ cúng tổ tiên đã khuất theo chế độ mẫu hệ, Kut là nơi linh hồn bước vào sự sống vĩnh hằng.
Tuy nhiên, ý nghĩa cốt lõi thực sự, tiến trình phát triển, đến t đâu của Kut Cham ngày nay còn ít người biết đến, cho dù đó là cộng đồng đang thực hành văn hoá đó.
Nếu nhìn sâu vào ngữ âm, tín ngưỡng và cấu trúc tư tưởng Champa, có thể thấy rằng:
Kut ngày nay chính là sự tiếp nối của Kauṭhāra cổ — từ một Thánh địa cấp vương quốc chuyển hóa thành Thánh địa của dòng tộc và tổ tiên.
Khi vương quốc Champa suy tàn và các trung tâm quyền lực biến mất, nhiều yếu tố của thế giới cổ Champa không hoàn toàn mất đi.
Chúng co lại-Thu nhỏ lại.
Và chuyển từ cấp độ vương quốc xuống cấp độ cộng đồng, dòng tộc và gia đình.
Đó chính là điều xảy ra với Kauṭhāra.
Về mặt ngữ âm, quá trình rút gọn:
Kauṭhāra → Kuṭ → Kut
là điều hoàn toàn có thể xảy ra trong tiến trình biến đổi ngôn ngữ Chamic.
Phần đuôi Sanskrit phức tạp dần bị lược bỏ, chỉ còn giữ lõi âm “Kut/Kuṭ” — phần mang ý nghĩa thiêng quan trọng nhất.
Nhưng điều đáng chú ý hơn nằm ở sự tiếp nối về tư tưởng.
Nếu Kauṭhāra là:
• vùng đất thiêng của cả vương quốc,
• nơi linh hồn trở về với nữ thần và cosmos,
thì Kut ngày nay chính là:
• “Kauṭhāra thu nhỏ” của từng dòng họ Cham.
Nói cách khác: Kut là hình ảnh cô đọng của Thánh địa Champa cổ.
Kut là khu đất linh thiêng của từng dòng họ thuộc cộng đồng người Cham theo đạo Balamon. Là nơi quy tụ và thờ cúng tổ tiên đã khuất theo chế độ mẫu hệ, đồng thời là không gian thực hành các nghi lễ quan trọng để đưa linh hồn người chết tìm vễ thánh địa vĩnh hằng. Các mảnh xương thuộc về các thành viên trong cùng một dòng họ được chôn cất ở đó sau nghi lễ hỏa táng (ndam cuh). Đất được chọn để dựng Kut thường nằm ở bên ngoài làng, địa thế lý tưởng là “Cek maraong, kraong barak; glaong di pai, biér di pur; aia nduec gah ésan.” (núi đằng nam, sông đằng bắc; cao phía tây, thấp phía đông; nước chảy về hướng đông-bắc.), phải là nơi cao ráo, không ngập nước, và hội đủ điều kiện trên là một nơi phù hợp để lập Kut.
Người Cham tin rằng cuộc sống trần gian chỉ là tạm thời, giống như một chuyến đi ngắn gọi là nao kak. Sau khi chết, linh hồn phải trở về với thế giới tổ tiên — muk akei.
Chỉ khi hoàn thành đầy đủ các nghi thức tái sinh, linh hồn mới có thể bước vào Kut praong — Kut
của thế giới tổ tiên.
Sau khi chết, con người phải quay trở về với cấu trúc nguyên thủy của cosmos.
Chính vì thế mà toàn bộ nghi lễ Ndam cuh (Đám thiêu) Chamm mang tính “tái sinh” chứ không phải như là một lễ hoả táng thông thường.
Ndam có cấu trúc:
• Kajang, nhà hoả táng có mái hình bụng mẹ mang thai.
• Hài cốt nằm bên trong như thai nhi đang ở trong tử cung.
• Linga đặt phía trên đỉnh cột chính tượng trưng cho sự hợp nhất sinh tạo.
• Chín hòn đá bếp tượng trưng cho chín tháng thai kỳ.
Người chết không được xem là đã “kết thúc”. Họ đang được sinh ra lần nữa trải qua 9 tháng thai kỳ thông qua quá trình Ndam Cuh, .
Và điểm kết thúc của quá trình tái sinh ấy chính là Kut.
Điều này cho thấy Kut thực chất là: tử cung thiêng của dòng tộc Champa.
Người Chăm gọi cái chết bằng một cụm từ: “jalan sapajang” — con đường tái tạo, tái sinh.
Quan niệm này hoàn toàn khác với tư duy “chấm dứt sự sống”.
Cái chết đối với người Chăm là quá trình:
• tháo rời thân xác,
• thanh lọc linh hồn,
• tái tạo cơ thể mới,
• và trở về với thế giới tổ tiên.
Sau hỏa táng, linh hồn rời khỏi thân xác cũ và nhập vào phần xương trán (talang dhei) được đặt trong klaong thiêng.
Chỉ khi xương ấy được đưa vào Kut praong, linh hồn mới thật sự bước vào muk akei — thế giới vĩnh hằng của tổ tiên.
Như vậy: Kut không phải nơi kết thúc hành trình. Kut là nơi linh hồn bắt đầu cuộc sống vĩnh cửu.
Nếu nhìn từ góc độ lịch sử tư tưởng, có thể thấy một quá trình chuyển hóa rất sâu: Từ Kauṭhāra của vương quốc đến Kut của dòng tộc.
Thử so sánh:
Champa cổ | Cham hiện đại
Kauṭhāra – Thánh địa vương quốc | Kut – Thánh địa dòng tộc
Po Ina Nagar | Muk Akei – tổ tiên
Đền tháp quốc gia | Patau Kut
Vùng đất tái sinh | Không gian tổ tiên
Cosmos rộng lớn | Tiểu cosmos dòng họ
***
Sau sự tan rã của Champa, người Cham không còn giữ được những trung tâm chính trị lớn. Nhưng họ giữ lại “mô hình vũ trụ” ấy trong Kut.
Nói cách khác: Kut chính là Kauṭhāra thu nhỏ còn tồn tại cho đến ngày nay.
Từ Kauṭhāra cổ đại cho đến Kut ngày nay là một hành trình kéo dài hàng nghìn năm của văn hóa Champa.
Dù vương quốc đã biến mất, dù các cảng biển và đền tháp không còn giữ vai trò như xưa, nhưng tư tưởng cốt lõi của Champa vẫn còn tồn tại, xem:
• con người là một tiểu vũ trụ,
• cái chết là tái sinh,
• linh hồn phải trở về với tổ tiên,
• và sự vĩnh hằng nằm ở thế giới thiêng phía bên kia đời sống trần gian.
Kut vì thế không đơn thuần chỉ là nơi quy tụ và thờ cúng tổ tiên đã khuất theo chế độ mẫu hệ. Nó là sự tiếp nối trực tiếp của Kauṭhāra — Thánh địa vĩnh hằng của người Chăm cổ. Một Kauṭhāra thu nhỏ. Một cosmos thu nhỏ.Một cánh cửa nơi linh hồn bước từ thế giới tạm thời sang thế giới bất tử.
